آمارى را به طور جدى به كار گرفته و به نظر بعضى از محقّقين نسبت به لايبنيتز فيلسوف مشهور ، حق تقدم دارد . 104 در آخر اين جلد ، سرگذشت مؤلّف به قلم خود وى آمده كه اهميت آن كم نيست . اهميت كتاب از اينجاست كه مؤلّف مدارك رسمى و خاطرات شخصى را نيز به منابع مكتوب افزوده است . فصول كتاب را به ترتيبى كه فراهم مىشده براى اكبر مىخوانده‌اند و خود او نيز چيزهايى بر آن افزوده است . آيين اكبرى به پنج كتاب تقسيم مىشود كه فوق العاده متنوّع و پر مطلب است و از عناوين كوتاه كتابها تصوّرى از آن نمىتوان داشت . كتاب اوّل از شخص سلطان و خانه و دربار و مراسم دربارى و ترتيب اجراى آن بتفصيل كامل سخن مىكند ، كتاب دوّم از دستگاه عظيم دولت و عمّال كشورى و لشكرى و اديبان و موسيقيگران مقرب دربار ، و كتاب سوّم از نظامات قانونى بحث مىكند و فهرست درآمد را به دست مىدهد . كتاب چهارم دربارهء وضع اجتماعى هندوان و فلسفه و قانون و سرداران و جهانگردان و قبايل هند است . كتاب پنجم خاصّ تعليمات سلطان اكبر و سخنان منقول اوست . ولى اين عنوانها نمىتواند انديشهء كاملى از مضمون اين كتاب فوق العاده متنوع به دست بدهد . شايد نظر رنو دربارهء كتاب 105 تصوّر دقيقترى از آن به وجود آورد كه آن را كتابى جامع ، شامل گزارش كاملى دربارهء دولت از لحاظ جغرافيايى و طبيعى و تاريخى ، مىداند كه با جدولهاى آمارى مفصّل همراه است . مؤلّف از هر يك از ولايتهاى شانزدهگانهء هند گزارش مفصّل دارد كه محلّ شهرها و مكانهاى مختلف را ياد مىكند . فهرستى از محصولات طبيعى و صنعتى به دست مىدهد و نام قبايل بت پرست و مسلمان را مىآورد و چنان كه ديديم به وضع سپاهى و نظام دربار اهميت خاصّ مىدهد . در خاتمهء كتاب قسمتى خاصّ برهمنى و فلسفهء هندى و فرقه‌هاى مختلف محلى است . از مطالبى كه فران از آيين اكبرى در كتاب جامع خود دربارهء شرق اقصى آورده 106 - چون : عطر سازى ، مسائل دريانوردى ، وصف ولايت بنگال ، و تقسيم ولايات به ترتيب اقاليم - انديشه‌اى از اين نوع مطالب آن مىتوان داشت . از لحاظ جغرافيايى صرف ، آيين اكبرى فهرست مفصّلى از هفت اقليم با تعيين خطوط طول و عرض نقاط مهم به دست مىدهد 107 و در اين قسمت كاملا به بيرونى تكيه دارد 108 و شايد اثر نفوذ او است كه ابو الفضل از قلعهء افسانه‌اى كنكدز ، واقع در سمت شرقى معموره [ كره زمين ] كه سابقا از آن سخن داشته‌ايم ، ياد مىكند . 109 رابطهء ابو الفضل با بيرونى اتّفاقى نيست و به صورتى منظّم استفادهء بسيار از او كرده 110 و كتاب ماللهند بيرونى الگوى آيين اكبرى است . البتّه از فرهنگنامه‌هاى دوران مماليك كه محتملا ابو الفضل از آنها بىخبر بوده چيزى نمىگوييم . به نظر جارت ، كه يكى از خبرگان مطالعهء آيين اكبرى است ، ابو الفضل انديشهء كتاب